English
Tiếng ViệtViệc bảo tồn các giá trị bản sắc văn hóa vốn đã khó khăn lại càng trở nên thách thức trong bối cảnh toàn cầu hóa. Làm thế nào để hoạt động truyền thông nói chung, phát thanh nói riêng thực hiện sứ mệnh bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa trong thời đại bùng nổ thông tin, là bài toán đặt ra không chỉ ở Việt Nam mà ở nhiều nước trên thế giới.
Xu hướng “địa phương hóa”
Cùng với “hội tụ truyền thông” để thích ứng với sự phát triển của các nền tảng như Facebook, Youtube, Tik Tok, Instagram... hoạt động truyền thông nói chung và hoạt động phát thanh nói riêng buộc phải thay đổi quy trình tác nghiệp để tiếp cận trực tiếp và đáp ứng được nhu cầu thông tin của từng cộng đồng dân cư. Bên cạnh các hình thức phát thanh đưa thông tin ra toàn cầu thông qua các nền tảng số với chất lượng âm thanh cao như phát thanh Internet, phát thanh số, phát thanh cáp, phát thanh qua vệ tinh… hoạt động phát thanh trên thế giới còn phát triển theo xu hướng “địa phương hóa”. Địa phương hóa là thể hiện sự thích ứng của sản phẩm, dịch vụ đối với từng địa phương cụ thể trong bối cảnh toàn cầu hóa. Đối với phát thanh, “địa phương hóa” được biểu hiện thông qua việc chú trọng xây dựng hệ thống phát thanh địa phương cả về hình thức và nội dung gắn với đặc điểm văn hóa truyền thống của cộng đồng dân cư ở địa phương, kết hợp đưa thông tin địa phương ra thế giới và đưa thông tin thế giới đến địa phương theo cách dễ hiểu, gần gũi với đời sống cộng đồng cư dân địa phương.
Theo Bộ Thông tin và Truyền thông, các quốc gia như Indonesia, Philippines, Cộng hòa Liên bang Đức, Australia đã có nhiều kinh nghiệm trong việc “địa phương hóa” hoạt động phát thanh. Indonesia có số lượng đài phát thanh nhiều nhất trong ASEAN với hơn 3.000 đài, trong đó hệ thống phát thanh cộng hòa Indonesia (RRI) với hơn 200 đài được thiết lập bởi chính quyền tiểu bang hoặc địa phương, hoạt động độc lập, phi lợi nhuận và dành riêng phục vụ lợi ích công cộng, phủ sóng khắp các tỉnh, thành phố, đặc biệt tại khu vực vùng núi, vùng đảo, quần đảo của Indonesia. Bên cạnh các kênh phát thanh với những nội dung khác nhau phù hợp với từng đối tượng thính giả, từng khu vực, RRI còn tổ chức các chương trình phát thanh về làng quê, ngư dân, môi trường, thủ công, nông nghiệp, văn hóa, giáo dục… riêng cho cộng động dân cư. Các đài phát thanh địa phương ở vùng nông thôn cung cấp thông tin bằng chính ngôn ngữ bản địa, đồng thời thường xuyên tương tác với cộng đồng dân cư địa phương thông qua các chương trình kêu gọi, chương trình phản hồi của người nghe và các sự kiện của cộng đồng địa phương, giúp nuôi dưỡng kết nối thân thiện giữa những người nghe ở vùng nông thôn, góp phần phổ biến thông tin, gắn kết cộng đồng, bảo tồn văn hóa truyền thống, thu hẹp khoảng cách giữa người dân nông thôn và thành thị.
Philippines có 387 đài phát thanh AM và 738 đài FM sử dụng các ngôn ngữ trong khu vực như Cebuano, Hiligaynon, Waray, đặc biệt là sử dụng các ngôn ngữ địa phương nên có khả năng tiếp cận người dân ở các vùng nông thôn xa xôi, hiện nay đã tiếp cận đến 85% hộ gia đình, trong khi truyền hình là 74%. Các đài phát thanh ở Philippines được phân loại thành các kênh phát thanh thương mại, phi thương mại, chính phủ và cộng đồng, trong đó kênh phát thanh cộng đồng được điều hành bởi các nhà cung cấp độc lập, vận hành máy phát công suất thấp nhằm tạo ra các chương trình văn hóa và giáo dục, sử dụng ngôn ngữ của chính người dân tại địa phương đó để cung cấp, phổ biến thông tin đến người dân; đồng thời cho phép người dân thể hiện bản thân, liên kết với nhau như một cộng đồng, tăng cường ý thức bản sắc; chuyển đổi người nghe từ người tiếp nhận thông tin thành người tham gia quản lý hệ thống truyền thông địa phương.
Cụm loa Công nghệ của Đài Truyền thanh thông minh huyện Lạng Giang.
Mạng lưới phát thanh quốc gia của Đức có hơn 500 đài phát thanh công cộng và tư nhân, trong đó hệ thống đài phát thanh công cộng (ARD) phục vụ người dân địa phương với đặc thù về ngôn ngữ ngoài tiếng Đức chuẩn (Hochdeutsch) thì ở mỗi bang hay tỉnh, thành phố đều có những phương ngữ (Dialekte/ Mundarten) riêng với khoảng 16 - 20 nhóm phương ngữ chính. Việc cung cấp thông tin qua ARD theo xu hướng địa phương hóa thông tin. Địa phương nào cũng có sản phẩm thông tin riêng về địa phương đó, vùng đó. Nội dung thông tin được Hội đồng phát thanh - truyền hình của địa phương kiểm soát, qua đó đã hạn chế việc lan truyền tin giả và cho phép việc truyền thông theo đặc thù địa phương.
Australia phát triển mạnh mẽ hệ thống phát thanh cộng đồng, được coi là trụ cột quan trọng trong truyền thông tại đất nước này và được quốc tế công nhận là một trong những ví dụ thành công của truyền thông cơ sở. Gần 5 triệu người Australia theo dõi hơn 450 đài phát thanh phi lợi nhuận do cộng đồng sở hữu và điều hành; hoạt động tại các thị trấn và các thành phố trên khắp nước Australia với tỷ lệ lớn nhất nằm ở khu vực nông thôn và vùng sâu vùng xa 76% và 24% trên khắp các địa điểm đô thị và ngoại ô. Đặc điểm của các đài phát thanh cộng đồng ở Australia là tính địa phương hóa cao, tập trung vào nội dung phù hợp với cộng đồng dân cư tại khu vực đó. Do hoạt động trong khu vực hẹp nên đài phát thanh địa phương có điều kiện tác động sâu rộng đến cộng đồng dân cư. Hệ thống phát thanh bản địa Australia (Aboriginal Broadcasting Australia - ABA) ở vùng Northern Territory có đông thổ dân sinh sống nhất là minh chứng cho nỗ lực của Chính phủ nhằm giúp người bản địa nhận thức được giá trị và tầm quan trọng của nền văn hóa độc đáo và lâu đời nhất Australia. Ở đây có 4 trạm phát thanh và 4 trạm truyền hình, phát 27 thứ tiếng, nhân viên phần lớn là người bản địa. Ngoài thông tin liên quan đến Australia và thế giới, ABA được phát thông tin riêng, các chương trình, tiết mục cho cộng đồng bản địa để gìn giữ bản sắc văn hóa bản địa không bị mai một.
Ứng dụng công nghệ gắn với giữ gìn bản sắc văn hóa
Theo Kế hoạch thực hiện Chiến lược phát triển lĩnh vực thông tin cơ sở giai đoạn 2022-2025 trên địa bàn tỉnh Bắc Giang, mục tiêu tỉnh đề ra là đến năm 2025, 100% đài truyền thanh cấp xã có dây (hữu tuyến)/không dây (FM) chuyển đổi sang truyền thanh ứng dụng CNTT-VT. Tuy nhiên, do điều kiện nguồn kinh phí còn hạn hẹp, đến nay trên địa bàn tỉnh mới đưa vào xây dựng và hoạt động 60/209 đài truyền thanh ứng dụng công nghệ thông tin - viễn thông (CNTT-VT). Cũng như các địa phương trong cả nước, hệ thống phát thanh, truyền thanh ở Bắc Giang, trong đó đài truyền thanh xã, phường, thị trấn là phương tiện thông tin, tuyên truyền thiết yếu của cấp ủy, chính quyền cơ sở. Tất cả các đài truyền thanh cấp huyện, cấp xã trên địa bàn tỉnh đều sản xuất các chương trình tiếng Việt, chưa có đài nào phát thanh bằng tiếng dân tộc thiểu số. Đài PT&TH tỉnh Bắc Giang ngoài chương trình phát thanh tiếng Việt, chỉ sản xuất và phát sóng chương trình tiếng dân tộc Sán Chí bình quân 15 phút/ngày, được các đài cơ sở thực hiện tiếp sóng. Do đó thời lượng chương trình tiếng dân tộc còn rất ít (đạt 2,04% tổng thời lượng phát sóng của Đài tỉnh). Mặt khác, hiện nay tỉnh Bắc Giang với dân số trên 2 triệu người, trong đó người dân tộc thiểu số (DTTS) khoảng 260.000 người (trên 14% dân số toàn tỉnh). Các huyện có đông người DTTS sinh sống thành cộng đồng, gồm: Sơn Động, Lục Ngạn, Lục Nam, Yên Thế và Lạng Giang. Bắc Giang có 45 thành phần DTTS, trong đó có 06 DTTS bản địa có dân số đông, sinh sống thành cộng đồng, gồm: Nùng, Tày, Sán Dìu, Hoa, Sán Chay (bao gồm Cao Lan và Sán Chí), Dao chiếm 97,78%; còn lại 39 thành phần DTTS khác chiếm 2,22% dân số người DTTS. Những năm vừa qua, Bắc Giang đã triển khai nhiều chủ trương, chính sách nhằm phát huy mọi nguồn lực để phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi; tạo nên những thành tựu quan trọng trên nhiều mặt đời sống xã hội, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho đồng bào các DTTS trên địa bàn tỉnh… Tuy nhiên, hiện nay đã có nhiều nét văn hóa truyền thống tốt đẹp như: ngôn ngữ, lễ hội, kiến trúc, phong tục tập quán, tín ngưỡng… đặc biệt là ngôn ngữ (tiếng nói, chữ viết) của các thành phần DTTS bản địa: Nùng, Tày, Sán Dìu, Hoa, Sán Chay, Dao đang dần bị mai một theo thời gian. Để bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống nêu trên, mục tiêu “địa phương hóa” hoạt động phát thanh càng trở nên ý nghĩa và cần được hiện thực hóa.
Cán bộ Đài Truyền thanh xã Long Sơn, huyện Sơn Động.
Từ kinh nghiệm “địa phương hóa” hoạt động phát thanh của một số nước trên thế giới, Bộ Thông tin và Truyền thông đề xuất các địa phương, các doanh nghiệp trong nước đẩy mạnh chuyển đổi hệ thống truyền thanh có dây/không dây FM sang truyền thanh ứng dụng CNTT-VT để ứng dụng công nghệ trong việc chuyên biệt hóa nội dung phát thanh theo từng khu vực, thậm chí từng thôn, bản có đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, phù hợp với nhu cầu tiếp cận thông tin của đồng bào; góp phần xây dựng bản sắc văn hóa, giữ gìn ngôn ngữ địa phương tạo ra sự gắn kết cộng đồng làng, xã. Các địa phương cần đa dạng hóa cách thức đưa tin phát thanh để phù hợp với nhu cầu, thị hiếu và đối tượng người nghe thông qua các nền tảng như Faceboook, Zalo, Tiktok, Youtube… hoặc thông qua cổng/trang thông tin điện tử của địa phương… Từ đó thay đổi cách nhìn, cách tiếp cận của người dân đối với hoạt động phát thanh không chỉ nghe loa truyền thanh mà còn có thể tiếp cận trên các nền tảng số, chẳng hạn như việc xây dựng Zalo Mini Apps hay Zalo (Official Account) ở cấp cơ sở.
Bộ Thông tin và Truyền thông cũng đề xuất các doanh nghiệp công nghệ trong nước nghiên cứu xây dựng các phần mềm chuyển ngữ từ tiếng Việt sang tiếng các dân tộc thiểu số để phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội, bản sắc văn hóa truyền thống trong việc cung cấp, phổ biến thông tin thiết yếu tại những khu vực có đông đồng bào dân tộc thiểu số như: tiếng Mường, tiếng Tày- Nùng, tiếng Chăm, tiếng Bana, tiếng Jrai... để phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội, bản sắc văn hóa truyền thống trong việc cung cấp, phổ biến thông tin thiết yếu tại những khu vực có đông đồng bào dân tộc thiểu số. Hy vọng trong tương lai không xa, khi hệ thống đài truyền thanh ứng dụng CNTT-VT hoạt động hiệu quả, các vùng đồng bào dân tộc thiểu số tỉnh Bắc Giang (nói riêng), cả nước (nói chung) sẽ có những chương trình phát thanh mang đậm dấu ấn địa phương, phục vụ đắc lực đời sống cộng đồng cư dân ở địa phương. Đó cũng là cách để chúng ta thực hiện mục tiêu đầy thách thức: bảo tồn và phát huy các giá trị bản sắc văn hóa cộng đồng trong thời đại công nghệ số./.
Vân Hồng
